Tư tưởng thiết kế Tử Cấm thành

Đô thị cổ Bắc Kinh

Trong xã hội phong kiến Trung Hoa, nền kiến trúc tất nhiên cũng chịu ảnh hưởng của chế độ chính trị và ỷ thức liệ phong kiến. Sự tôn thờ trời dát,
Thánh Thần tổ tông cũng như lòng tin vào thuyết âm, dương, ngũ hành đã ảnh hưởng đến nội dung và hình thức kiến trúc, càng được thể hiện rõ trong việc xảy diừig cung điện, nhất là ở Tử Cấm thành, vù trong Tử cấm thành thì đặc biệt là điện Thái Hoà phái được đặt ở vị trí trung tâm của tiền Triều nơi thể hiện tập trung quyền lực của nhà Vua.
Ngọ Môn là cứa lớn của Tử Câm thảnh có ba cửa ở chính diện và hai cửa ở hai bên. Cửa lớn ở giữa là nơi nhà vua ra vào Tử cấm thành. Ngoài nhà vua, hoàng hậu lúc thành hôn cũng được vào cung qua cửa dó. Những khoá sinh thi đậu Trạng nguyên, Bủng nhỡn, Thám hoa cũng được đi ra cửa dó nhưng chỉ được di một lần. Cửa phía Đông chính diện, dành dể văn, vỗ bá quan ra vào. Cửa phía Tây là nơi ra vào của những người trong hoàng tộc. Còn hai cửa nhánh hai bên là nơi để các quan văn võ ra vào mỏi khi nhà vua tiếp kiến chư hầu, quần thẩn, theo quy định; quan ván đi cửa phía Đông còn quan võ đi vào cửa phía Tây. Khi nào nhà vua cho mở khoá thi và đích thân khảo tra thì tiến sĩ các nơi về dự thi cử theo thứ tự báo danh, người sô lẻ đi cứa phía Đông còn sô’ chẵn đi cửa phía Tây.

Về bậc thềm, ở những cung điện trọng yếu đều chia làm ba phần; phấn ở giữa là ngự đạo dành riêng cho nhà vua đi, mặt thềm trang trí hoa văn hình rồng. Thực ra vua cố bao giờ đi bộ qua đường dó đâu, thường là ngồi trên kiệu để người ta rước qua đường đó mà thôi.
Những cửa lớn của các cung diện đều lắp cánh cửa dày bằng gỗ tốt có đóng các hàng đinh cho cửa thêm vững chắc và dẩn dần việc đóng đinh trên cửa trở thành một kiểu trang trí, trong đó có sự phân biệt rất rõ ràng. Thời nhà Minh quy định cánh cửa hoàng cung sơn đỏ, đóng dinh vàng và cứ theo thứ bậc hoàng tộc, quan chức to nhỏ mà dùng màu sắc khác nhau. Tử cửa sơn màu dỏ đến màu xanh, màu đen; vê đinh thì từ đinh vàng đến dinh dồng, đinh sắt. Ngoài ra, cả số đinh: cửa lớn của hoàng cung dóng nhiều đinh nhất gồm chín hàng đinh dọc và chín hàng đinh ngang tất cá là 81 dinh; rồi đến cửa bảy hàng dinh dọc và bày hàng đinh ngang, cả thay 49 chiếc; cuối cùng tà loại cửa có năm hàng đinh dọc và năm hàng đinh ngang cộng là 25 chiếc. Vì vậy nên ta thấy trên cánh cửa lớn Ngọ môn, Thái Hoù môn, Thần Vũ môn ở Tử Cấm thành đều là cửa đỏ, đinh vàng chín hàng ngang, dọc gồm 81 đinh, đố là những cửa thuộc đẳng cấp cao nhất.
Trên nóc các cung điện còn trang trí những con vật nhỏ bằng lưu ly; những con vật thường được trang trí ở nơi được coi là cao cấp nhất gồm chín loài: rồng, phượng, sư tử, thiên mã, hải mã, nhiếp trĩ, bò tót, nghê, giáp ngư, được bài trí theo thứ tự trước sau. Tuy vậy, việc trang trí các con vật ở cung điện cũng có sự khác nhau. Điện Thái Hoà, điện Bảo Hoà, cung Càn Thanh và cung Khôn Ninh trên nóc được trang trí chín loài vật nói trên; còn điện Trung Hoà, điện Giao Thái chỉ trang trí bảy loài. Vê cửa, cửa Thái Hoà trang trí bảy loài còn cửa Càn Thanh chỉ dùng có năm loài. Một sô’ đình, các ở Ngự hoa viên chỉ trang trí có ba loài.
Riêng điện Thái Hoà, ngoài việc trang trí chín loài vật ra, người ta còn đặt ở phía sau mỗi con vật một tượng người để phân biệt vị trí quan trọng của điện Thái Hoà so với các cung điện khác.

Ấm – Dương, ngũ hành là một học thuyết của Trung Quốc thời CỔ đại. Đó là một quan niệm về triết học và cũng là một thế giới quan. Kinh Dịch có viết: Thiên hạ vạn vật, đêu là Ảm – Dương, họ cho rằng phàm là trời đất, Nhật, Nguyệt: ngày đêm, nam, nữ đều phân thành Ảm Dương, ngay đến chữ .số cũng có sô chính và số phụ, số chẵn, sô’ lẻ, có cơ và ngẫu; có phương vị trên dưới, trước sau… tất cả đều phản thành Ẵm, Dương. Ảm và Dương đối lập nhau nhưng lại dựa vào nhau mà tồn tại. Trong Dương có Ảm, trong Ầm có Dương. Ầm – Dương giao hoà, giao trưởng, thăng giáng.
Ngũ hành là chỉ năm nguyên tố cấu thành vật chất là Thuỷ, Hoả, Mộc, Kim. Thổ; về sau chia thành phương vị Đông, Nam, Tây, Bắc, Trung; về màu sắc chia ra Xanh, Vàng, Đỏ, Trắng, Đen; thanh âm chia ra 5 âm giai Cung, Thương, Vũ, Chuỷ, Giốc.

Người ta còn tìm ra quy luật của mối quan hệ tổng hoà giữa 5 nguyên tố, 5 phương vị, 5 màu sắc và 5 âm giai.
Tư tưởng thiết kế xây dựng quần thể kiến trúc ở Tử Cấm thành cũng chịu ảnh hưởng của học thuyết Ẩm – Dương ngũ hành.
Vê mặt bố cục thì đằng trước lả Dương, đằng sau là Âm nên tiền Triều ở dằng trước là Dương, hậu tẩm ở đằng sau là Ảm.
Về chữ số cũng hàm ý trong thuyết Ảm Dương, ngũ hành. Thời CỔ đại cho sô’ le’ tà Dương, số chẵn là Ầm, mà số dương thì con số 9 là lớn nhất được nhà vua cho là con sô đẹp nhất nên đường vua đi chạm 9 con rồng bay; trên những bức tường chính vẽ hoa văn 9 con rồng gọi là cửu Long Bích; cánh cửa hoàng cung đóng 9 hàng đinh ngang dọc, trên nóc cung điện của nhà vua, cũng đắp 9 nóc con vật quỷ hiếm… Đỏ là biểu tượng của những nơi vua ở, lui tới hàng ngày. Nên còn gọi là chốn cửu trùng. Và nơi thờ tự còn đúc 9 đỉnh gọi là cửu đính. Có lẽ con số 9 này là ảnh hưởng của tư tướng đạo Phật. Vì theo quan niệm của đương thời con số 9 là con số của nhà Phật.