Tháp Bình Sơn – Chùa Vĩnh Khánh

Kiến trúc cổ Việt Nam

1. Tháp và chùa Phổ Minh (Tức Mạc – Nam Định).

Chùa và tháp xây dựng ở ngoại thành Nam Định, cách thành phố về phía Bắc khoảng 5km, nay thuộc xã Lộc Vượng – huyện Mĩ Lộc – tỉnh Nam Định, tức là khu vực Phủ Thiên trường – triều đại nhà Trần xưa, cách phía Tây nền điện Trùng Quang và Trùng Hoa hơn 400 m. Triều đình nhà Trần cho xây dựng khu công trình kiến trúc Phật giáo này nhằm phục vụ cho nhu câu lê phật của con em họ hàng thân thích hoảng tộc ở quanh địa phương.
Chùa được xây dựng vào đầu thời Trần hưng thịnh: 1262, nên quy mô khá to lớn. Trong chùa có nhà thủy tạ để lễ hội, trước chùa có vạc bằng đồng rất lớn. Vạc đồng chùa này là một trong “tứ đại khí” nước ta xưa. Sự bề thế này được tấm bia dựng đời Hậu Lè trước chùa ghi: “cung điện nguy nga, đính đồng nghìn quận chấn giữ, quy mõ lộng lẩy, tháp Phật trăm thước dựng lên…” ngày nay qua nhiều lần tu sửa chùa đã bị thu hẹp nho đi nhiều.
Hiện vậy, di tích từ thời Trần chi còn lại: một số thành bậc cửa bằng đá chạm rồng, xấu vả hai tấm cánh cửa gỗ củng chạm rồng rất khéo léo, công phu có kích thước lớn (lm92 X 0m79), bằng gỗ lim được lắp ráp ớ nhà Bái đường, ngay lối đi vào chính giữa cửa chùa.
Tháp Phổ Minh được dựng năm 1305 (sau chùa nửa thế kỉ). Tháp gồm 14 tầng, cao 21m20, mái các tầng tháp đều cấu tạo nhò ra ít và càng lên cao càng thu hẹp dần, kết thúc bằng một chỏm nhọn hình bầu rượu có nhiều cạnh. Mặt bằng tháp hình vuông, cạnh đáy: 5m21 X 5m21, tầng dưới cao 2m20, cửa tầng dưới tháp có kích thước: lm09 X Om 7 7 đủ đế tăng lữ hoặc khách thập phương đến lễ chùa ra vào thắp hương dễ dàng, các tầng trên củng có cửa tò vò trổ ra 4 phía. Toàn bộ tháp xây trẽn một hồ nước vuông, nông có cạnh là 8m60. Hồ nàv có hành lang bao bọc, 4 phía cũng có cứa và các thành bậc rồng đá, sấu đá điêu khắc và trang trí hoa văn đẹp mat. Tháp lả một công trình hỗn hợp giữa gạch và đá. Bệ và các tầng dưới xây bằng đá xanh, các tầng trên bằng gạch nung mỏng và nhẹ. cấu tạo liên kết gạch chú yếu bằng các mộng, keo vữa kết dính và dây đồng khâu móc lại với nhau. Trang trí trên tháp đơn giản song rất mĩ quan: các lớp cánh sen và những hoa văn dây uôn lượn quanh cửa tháp cùng vói hĩnh rồng uốn khúc, vờn mây khắc họa trên các viên gạch ốp mặt ngoài vô cùng hấp dẫn và ngoạn mục. Trải qua bao đời, tuy đã trùng tu sửa chửa nhiều lần nhưng nhìn chung tháp vẩn giữ được vóc dáng xưa.
2. Tháp Bình Sơn – Chùa Vĩnh Khánh (Lập Thạch – Vĩnh Phúc).

Còn có tên gọi là tháp Then – chùa Then vì thuộc địa phận ven bến Then sông Lò. Đây là một công trình kiến trúc thòi Trần xây dựng ớ xa kinh đô Thăng Long về hướng Tây Bắc, trên một ngọn tháp trong triền đồi vùng trung du đất nước.
Tháp Bình Sơn có tài liệu liệt kê vào di tích thời Lí, song nhiều ý kiến cứa các nhà khảo cổ, sử học vầ nghiên cứu nghệ thuật đều thống nhất tháp được xây dưng vào những năm đầu thời Trần thì chính xác hơn. Tháp được dựng ngay giữa sân trước của chùa Vĩnh Khánh kiến trúc bằng đất nung quv mỏ khá cao và lớn, vì thời gian húy hoại nay mất đi may tầng trên, nên chỉ còn lại 11 tầng, cao 15m; xưa kia có thể cao tới trên 14 tầng, tổng số độ cao tháp vượt lõm.
Tháp xây vuông, toàn bằng gạch nung già, màu đỏ sẩm, cảng lên cao càng thu nhỏ dần, các tầng đều có trố cửa cuốn 4 mặt, mái các tầng đều nhô ra hẹp, tang dưới cùng cao trội hơn tất cả, nói chung vóc dáng tương tự với tháp Phố Minh (Nam Định). Cạnh đáy: 4m45, cạnh tầng thứ 11: lm55, nên tính cách đậm chắc hơn. Lòng tháp rỗng thông suốt từ nền đến ngọn xây bằng gạch khấu móng có loại vuông: 22cmx22cm, có loại dài 45cm X 22cm. Lớp gạch vỏ áo ngoài tháp là nhưng viên gạch vuông, mỏng có trang trí: 46cm X 46cm. Kết cấu của tháp chủ yếu dựa vào mộng chốt, cá chì và keo vữa kết dính, gạch xáy trụ cột thì liên kết bằng một chất dắt mịn, vàng có độ keo dính chắc chắn, còn gạch ốp ngoài thì liên kết bằng hợp chất: vôi + mặt và giấy dó. Đặc biệt từ khi sản xuất vật liệu xây tháp người ta đã biết đánh dấu bang chữ lên các viên gạch ốp ngoài, mỗi viên gạch đều được ghi rõ vị trí được xây ở lớp nào, tầng nào. Việc đánh dấu này được phổ biến ở nhiều di tích thời Trần. Cũng do đó khi trùng tu xây dựng tháp người ta thấy rõ gạch xây tháp có bị xáo trộn, ở tầng thứ 11 tức là tầng trên cùng hiện nay, có viên gạch đề: “thập tam tầng” như vậv tháp trước kia có thể cao trên 14 tầng, do từ tầng thứ hai các cụ ta mới gọi là “nhất tầng”.
Trang trí trên tháp Bình Sơn cũng chủ yếu là hoa văn khá phong phú cả 4 mặt, từ dưới lên trên: hình sư tử vờn cầu, hình rồng cuộn khúc, hình hoa lá, hình hoa dây uốn lượn v.v… gần đây năm 1973 tháp bị nghiêng và sụt lò nhiều, song đã được Đảng vả Nhà nước cùng các cơ quan có trách nhiệm tháo dỡ, đại tu lại đế xứng đáng vị trí một trong những công trình đáng tự hảo của nghệ thuật kiến trúc cổ Việt Nam.

Chùa được khới dựng từ đời Trần Thánh Tông (1258 – 1278) khi Hòa thượng Huvền Quang đến tu ở chùa (một trong 3 vị tổ của Thiền phái Trúc lâm) năm 1646 – 1647 được chúa Trịnh Tráng cho trùng tu, xây dựng như quy mò hiện nay tồn tại. Kiến trúc ngôi chùa chính theo kiểu “nội công ngoại quốc”, ngoài ra lả một quần thê kiến trúc bao gồm: tam quan, gác chuông, tiền đường, tòa thiêu hương, cầu Đá, Thượng điện, Tích thiêu am (Tòa Cửu phẩm), nhà Trung, Phủ thờ, Hậu đường và tháp Bảo Nghiêm (tháp Bút) là cây tháp xây dựng bằng đá, hiện còn 5 tầng tuv không điêu khắc công phu như các tháp thời Lí Trần: Tức Mạc, Phổ Minh song ti lệ, hình khối cân xứng hài hòa và đẹp mắt. Tại chùa Bút Tháp còn lại đến ngày nay nhiều pho tượng quý giá: tượng Phật Bà nghìn mắt nghìn tay, tượng Tuyết Son, tượng chân dung nhà sư Chuyết Công… là những di sản điêu khắc cổ quý giá. Xung quanh tòa đại điện có hàng lan can đá gồm 36 phiến được chạm trổ tinh vi: miêu tả cánh đẹp thiên nhiên Việt Nam, cò bay trên đầm sen, cá lội, chăn trâu và một số điển tích khác như cá hóa rồng, Đường tăng đi Tây Trúc lấy kinh phật, tứ linh, tứ quy v.v… bố cục các máng phù điêu, chạm khắc thoải mái chân thực và rất sinh động.