Nghệ thuật trang trí và điêu khắc trong kiến trúc cổ Việt Nam

Kiến trúc cổ Việt Nam

I. TRANG TRÍ VÀ ĐIÊU KHắC
Đã tử lâu nghệ thuật trang trí và điêu khắc là những bộ môn tạo hình nghệ thuật gắn bó khăng khít và không thể thiếu được trong các công trình kiến trúc cổ và dân gian Việt Nam để điểm xuyết, trang trí nội và ngoại thất công trĩnh kiến trúc dưa tác phẩm lên một tầm giá trị nghệ thuật cao, có bản sắc dân tộc và tính thời đại rõ nét. Ngoài tạo hình nghệ thuật bản thân kiến trúc: bố cục tổng thể và hình khối không gian kiến trúc, xử lí đường nét và góc cạnh các bộ phận công trình… đã là những trang trí đẹp mắt, ông cha ta còn sử dụng các điêu khắc tượng tròn, chạm khắc phù điêu, đồ gốm, hoa văn, gờ chỉ và tranh vẽ hội họa để tăng giá trị nghệ thuật và phục vụ nội dung, tính chất tư tưởng của công trình. Trong các công trình kiến trúc cố truyền Việt Nam: mái, bệ cửa, bậc cấp, lan can cho đến cột kèo, xà bảy, hố phù cứa võng, cứa đi, cứa sổ… đều có trang trí chạm trổ tủy loại hình, quy mô và thứ bậc công trình mà đề tài và nội dung trang trí đồ án có tính chất phong kiến, tôn giáo tín ngưỡng hoặc sinh hoạt dân gian.

Những đề tài sinh hoạt dân gian trong nghệ thuật trang trí đã xuất hiện tử cổ xưa trên các trống đồng, thạp đồng với những cảnh chèo thuyền, săn bắn, giả gạo, trai gái yêu nhau… đến những kiến trúc đình làng thời Hậu Lê và Nguyểii lại càng phong phú, sinh động và thoải mái hơn trên các bức phù điêu gô còn tồn tại cụ thế đến ngày nay.

Nghệ thuật trang trí và điêu khắc trong kiến trúc cổ Việt Nam 1

Phương thức thể hiện nghệ thuật trang trí cổ truyền Việt Nam chú yếu là chạm khắc trên gỗ (vì chủ yếu kết cấu công trình là vật liệu gô): chạm nổi vả chạm thúng. Trang trí chạm nổi phổ biến trên các cấu kiện bộc lộ và thuận tiện tầm nhìn con người trong nội, ngoại thất kiến trúc. Trang trí chạm thường xem được cả hai mặt thường thấy ớ cửa võng với một nền hoa văn mặt võng ở giửa hai mặt chạm tinh xáo. Củng còn một số chạm khắc thế hiện bằng vật liệu đất nung hoặc đá, trang trí bề mặt kiến trúc hoặc ở các bộ phận thềm bậc và lan can… Trong trang trí nội thất củng có các chất liệu khác được dùng như kim loại (vàng, bạc, đồng…), đá hoa, khám xà củ, ghép hình sứ, sơn thếp v.v…
Điêu khắc tượng tròn trong trang trí kiến trúc có 2 loại : một loại thuần túy có tính chất trang trí, làm đẹp cho kiến trúc như rồng, phượng, con cừu., trên nóc nhà, góc mái, đầu đao, côn sơn… Loại thứ hai được sáng tác nhằm phục vụ tính chất, nội dung tư tướng tôn giáo tín ngưỡng của công trình như Tượng Hộ Pháp chấn giữa các tháp. Tượng Phật và La Hán trong các chùa, Tượng Đức Ông, Thánh Mẩu trong các đền miếu hoặc sư tứ đội đài sen thờ phật, tượng người và thú chầu dọc hai bên đirờng “thần đạo” lăng mộ v.v. .. không những làm tăng giá trị thấm mĩ của công trình mà còn có tính chất thò cúng, trang trọng và linh thiêng cho kiến trúc.
Trong trang trí và điêu khắc ở các công trình kiến trúc và dân gian Việt Nam, một trong những mảng đẹp nhất của kho tàng nghệ thuật dân tộc là cúa dán tộc Chàm thế hiện trên những ngôi Tháp Chàm. Những tượng tròn và hoa văn hình hoa lá, xen kẽ hình người và quái vật: Những vị thần của Đạo Bà La Môn song không “An Độ” mà lại rất “Chàm” (Tượng thần Xiva, Thần Đơvarapala v.v…), tượng vũ nữ Apsara, nữ thần Pácvati, tượng mặt người hình chim hoặc thân người đầu voi v.v… là những sáng tạo mang tính dân tộc đặc biệt. Kiến trúc các dân tộc ít người củng có những đặc sắc trong trang trí và điêu khắc: trang trí trong các Nhà Rông và tượng tròn ở các nhà mồ vùng Tây Nguyên; những “khau cút”, lan can, chắn song cửa sổ… nhà sàn người Thái, những trang trí tinh xảo đẹp mắt trong nhả sàn người Mường v.v… tất cả đã điểm tô, làm rực rỡ vả phong phú “muôn màu, muôn vẻ” nền kiến trúc truyền thống cộng đồng dân tộc Việt Nam.
II. MÀU SẮC TRONG CÁC KIẾN TRÚC CỔ VIỆT NAM
Kiến trúc cổ và dân gian Việt Nam tủy theo loại hình công trình mà vấn đề xử lí và sứ dụng màu sắc củng có sự khác biệt.
Kiến trúc cung điện, vầ tôn giáo tín ngưỡng cúa Triều đình và Hoàng gia thường có điều kiện vật tư, nhân lực dùng các loại vật liệu quý hiếm, đắt tiền và tay nghề tinh xảo nên củng nhiều màu sắc, nhất là Triều Nguyễn sau này. Thư tịch cổ còn ghi, kiến trúc cung điện thời Đinh – Trần – Lê ở Hoa Lư cột dát vàng, bạc… lợp bằng ngói bạc… thòi Lý – Trần ớ Thăng Long… “cung điện đều sơn màu đo cột có chạm rồng, phượng, thần tiên…” thời Hậu Lê ở Đông kinh, một giáo sĩ Y là Marini đã miêu tá “… Tuy cung vua chỉ xây dựng bằng gỗ nhưng ở đây có nhiều đồ vàng, đồ thêu, chiếu thảm rất tốt và đủ các màu sắc để tô điểm…”. Qua đó thấy rõ tuy công trình kiến trúc cung đình các thời đại trên không còn tồn tại song cũng hình dung thấy màu sắc khá rực rỡ, tráng lệ và nguy nga. Kiến trúc cung đinh nhà Nguyển còn tồn tại một số ó Kinh thành và Hoàng cung Huế, màu sắc cũng khá cụ thế đế ta quan sát và nghiên cứu.

* Điện Thái Hòa: Sân Đại triều nghi trước Điện có màu nâu sẫm của gạch Bát Tràng (đệ tam cấp) và màu xanh cúa đá lát (đệ nhị cấp và đệ nhất cấp). Các hàng cột kiến trúc điện đều sơn son, vẽ rồng thếp vàng leo quanh bằng chữ “Thái Hòa Điện” ở trung tâm trên trần điện cũng là “sơn son thiếp vàng”. Mái điện trước cũng lợp ngói lưu li màu vàng trang trí lưỡng long hồi long và bầu rượu “Pháp Lam Huế” nhiều mầu sắc. Trên mảng tường cổ điêu (giữa hai lớp mái) là các ô họa trang trí hoa lá, chim muông “ngủ sắc” (đỏ, vàng, xanh lục, xanh lam và tím). Nội thất ngoài Ngai vàng và Bứu táu thếp vàng chói lọi, rực rỡ và uy nghi, còn bàn khám xà cừ, trướng thêu đèn lồng, đôn ghế sứ cổ v.v… cùng những bức tranh viết, vẽ nhiều bài thơ, nhiều cánh đẹp bằng sơn nhiều màu trên kính.
Hòa sắc vàng son không những được sử dụng trong kiến trúc cung đình mà còn cá trong các công trình tôn giáo tín ngưỡng của triều đình như : Thế Miếu, Hiếu Lâm các, các lăng tấm bên bờ sông Hương v.v… Đặc biệt nội thất lăng Khai Định với kì thuật trang trí ghép sành, sứ nhiều màu khá độc đáo, hộa sắc tuyệt mi
và cực kì hoa lệ.
Nói chung : với kiến trúc cung đình phong kiến, hai màu vàng và đó được dùng phố biến, các màu sắc khác được dùng phối hợp trang trí trong đó màu vầng là chu đạo và biểu tượng của triều đình Nhà vua như : Hoàng thành, Hoàng cung, Hoàng bào, Ngai vàng, Lọng vàng v.v…