Kiến trúc vườn cảnh

Kiến trúc cổ Việt Nam

Nghệ thuật vườn cảnh dùng cây xanh lảm đẹp công trình, tạo cảnh cho một quân thể kiến trúc hoặc hình thành “kiến trúc cảnh quan” cho con người nghỉ ngơi, giai trí… đã có từ lâu đời ở nước ta và cũng là một loại hình nghệ thuật kiến trúc và tạo hình cổ truyền.
Trong xã hội phong kiến Việt Nam có mấy loại vườn cảnh:
– Vườn cảnh trong ngôi nhà ở của những gia đình tương đối đủ ăn hay trù phú, nho sĩ hoặc quan lại.
– Vườn cảnh trong các công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng (vườn chùa, vườn đền, vườn đình, vườn lăng V. V…)
– Vườn cảnh của triều đình nhà vua dạo chơi, thưởng ngoạn (vườn Thượng uyển) ở Hoàng thành – Kinh Đô.
Các loại vườn nói trên đều có tính chất vườn công trình hoặc quần thể công trình, chưa có tài liệu nói rõ có “công viên” nào cụ thể trong đô thị cố nước ta (đến cuối thời Nguyền và thời Pháp thuộc mới xuất hiện một số vườn hoa công cộng). Vườn cảnh là nghệ thuật tạo hình mô phỏng cảnh trí thiên nhiên, “sơn thủy hữu tình” trong một diện tích có giới hạn, có khi làm nền tạo cảnh tôn cao giá trị thấm mĩ của công trình kiến trúc hoặc quần thể kiến trúc, lại cũng có khi dùng các kiểu thức kiến trúc để điếm xuyết, tác động phong phú thêm môi cảnh thiên nhiên.

1. Vườn cảnh trong ngôi nhà ở – trong khuôn viên ngôi nhà ở truyền thống của nhân dân ta thường có một mảnh vườn. Trong xã hội xưa, phần lớn vườn trong các nhà ớ nông thôn và ngoại thành đô thị do đời sống kinh tế khó khăn, nghèo nàn nén được sử dụng đế sinh lợi: trồng rau, cây ăn quả, cây lấy gỗ làm nhà V. V… kết hợp ao cá, chuồng chăn nuôi đế tăng thu nhập cho đời sống nhiều hơn là tạo cảnh để giải trí nghỉ ngơi và thướng ngoạn. Tuy nhiên trong điều kiện nào đó, con người nông dân Việt Nam củng cố gắng làm đẹp tối đa cho mảnh vườn, khoảng sân vả ngôi nhà ớ của mình: vài khóm hoa hồng, hoa nhài, hoa ngâu hoặc dàn mướp, dàn bầu, dàn thiên lí… củng cây chanh, cây bưởi, cây mít… hảng tre, hảng cau, hàng xoan… không những vừa là lợi ích kinh tế thiết thực lại củng có tác dụng cải thiện môi trường sống và thanh thơi, thoáng đãng sau một ngày lao động nặng nhọc ở ngoài đồng ruộng. 

Kiến trúc vườn cảnh 1

 

Vườn sân nhà ở đô thị do diện tích rất chật hẹp nên nhằm mục đích thướng ngoạn giái trí nhiêu hơn là làm kinh tế sinh lợi: thông thường là một bể non bộ, trên có dàn hoa leo và một số chậu cây cánh, giò phong lan… một số nhà ở của giới trí thức phong kiến (nho sĩ, quan lại…) đòi sống trù phú hơn, nhà ở rộng rải hơn thì kết hợp có cá vườn cảnh ở sân và vườn cảnh xung quanh nhà (trước, bên hoặc sau nhà); tuv có người giúp việc trông nom vườn cảnh song chủ nhân ông củng tự tay chăm chút trồng tỉa… coi đó là một thú vui giải trí, một nghệ thuật đế gửi gắm tâm hồn. ơ Hà Nội – Thăng Long xưa và cố đô Huế còn có khá nhiều những vườn cảnh loại này. Đặc biệt nhà – vườn ở Huế đã trở thành một phong cách lối sống và nét đặc sắc của xứ Thuận Hóa miền trong. Huế là một thành phố vưòn – một công viên rộng lớn vối sông Hương, núi Ngự và các công trình nghệ thuật kiến trúc. Tường khuôn viên nhà vườn Huế lại là một tác phấm “kiến trúc phong cảnh” với nhiều loại cây hoa mầu sắc phong phú, câv canh tạo dáng thẩm mĩ, cây bóng mát bốn mùa xanh tươi, cây ăn quá mùa nào thức ấy và kết hợp được cả 2 miền Nam Bắc, cùng với hòn non bộ, bế cá vàng, chuông chim cánh V. V… khiến cho khuôn viên nhả vườn Huế là một không gian vũ trụ thu nhỏ, vừa có lợi ích kinh tế lại vừa có hiệu quả thẩm mĩ nghệ thuật, góp phần đưa thành phố Huế trở thành một thành phố công viên, một thắng cánh du lịch độc đáo.

2. Vườn cảnh trong các công trình kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng bao gồm:
vườn chùa, vườn đền, vườn đình và vườn lăng, được tạo cảnh nhằm làm nơi giải trí nghỉ ngơi cho khách thập phương đến hành lễ và thăm viếng, vãn cảnh; đồng thòi làm tôn giá trị nghệ thuật của kiến trúc, gây cám giác giản dị trang nghiêm, thanh tịnh cho tính chất công trình (trong Chùa: hương hoa quện với hương trầm tạo nên không khí thoát tục thiêng liêng). Những loại cây cổ thụ: đa, si và cây đại thường được sử dụng trong vườn cổng, vườn sâu tạo cảnh cho các chùa, đền, miếu đình và lăng mộ. Những cây hoa, nhất là hoa sen là mô tip quen thuộc và phổ biến trong kiến trúc Phật giáo, nhiều ao hồ trong vườn chùa được thả sen…
Gần xa nô nức tưng bùng Vào chùa quan thượng xem bằng động tiên … Dục trì phơi tó màu sen Thập phương chư Phật ngồi trên đú mười … Ké thanh lịch khách quyển sang Vào chùa lể bái, mọi đường vui xem Ai ai mến cảnh vui Thiển Lòng tran rủ sạch lâng lâng ra về
(ca dao cố Hà Nội )
Vườn lăng mộ tùy hình thức bố cục tổng thể kiến trúc lăng mộ từng thời kì lịch sử có khác nhau; vưòn lăng thời Lí Trần đăng đối và quy tụ vào 1 điếm là phan mộ, vưòn lăng thời Lê đối xứng theo trục dài “thần đạo”. Vườn lăng thòi Nguyền gần đáy đặc sắc có vườn lăng Minh Mạng và vườn lăng Tự Đức: vườn lăng Minh Mạng cùng quần thể kiến trúc lăng mộ có bố cục đăng đối, thống nhất và hoàn chỉnh gây cảm giác hài hòa giữa thiên nhiên và nhân tạo, uy nghiêm và duyên dáng. Vườn lăng Tự Đức lại là một công viên lộng lẫy, xanh mát mô phỏng cảnh trí thiên nhiên với tâm hồn “thi sĩ” của nhà vua. Phối hợp khéo léo các kiến trúc nhỏ: cầu, Đình, Tạ… với hồ nước, cây xanh, núi giả V. V… khiến công trình đầy chất thơ duyên dáng vầ lãng mạn.
3. Vườn cảnh của triều đình: (vườn Thượng uyển)
Vườn Thượng uyển là vườn cảnh dành riêng cho nhà vua vầ hoàng gia cùng quan lại cao cấp trong triều đình phong kiến thương thức vả du ngoạn xây dựng trong hoầng thành hoặc ven hoàng thành ơ kinh đô. Trong lịch sử Việt Nam : cố đó Hoa Lư thời Đinh, Tiền Lê xây dựng trong một khung cảnh thiên nhiên có núi, có sông, có hang động, có cánh đồng… rất ngoạn mục, hấp dẫn mọi người. Với những yếu tố tự nhiên thuận lợi như vậy, kinh đô Hoa Lư là một công viên lớn hùng vĩ và tươi đẹp, là một thắng cảnh du lịch nổi tiếng tồn tại đến ngày nay. Ven hồ Dâm Đàm (Hồ Tây) cứa Thăng Long thời Lí Trần, triều đình cho xây dựng cung điện – đền đài và tu sứa trang trí khu vực này thành một vườn thượng uyến rộng lớn có thể dạo chơi, ngắm cảnh, bơi thuyền du ngoạn và nghi mát, dưỡng sức trong những ngày nóng bức, mệt nhọc.

Nghệ thuật kiến trúc vườn cảnh kết hợp các bộ môn: hòn non bộ, chậu cây cảnh, nuôi cá, chơi chim, trồng hoa V. V… khiến cho các nghệ nhân Việt Nam từ lâu đời đã tạo ra nhiều tác phẩm đẹp và gợi càm, mang tính dân tộc đặc sắc, để cho người lảm công tác nghệ thuật tạo hình kiến trúc nói chung và kiến trúc phong cảnh nói riêng khai thác và thừa kế phục vụ yêu cầu cuộc sống mới ngày nay.