Kiến trúc cung điện, dinh thự – P1

Kiến trúc cổ Việt Nam

Nói đến nghệ thuật kiến trúc cổ trong xã hội phong kiến phải kể đến kiến trúc cung điện – dinh thự cua triều đình vầ các tầng lớp quan lại, quý tộc thời bấy giờ. Loại hình kiến trúc cung điện và dinh thự huy động tập trung được cao độ vật tư và tài lực cua ca nước hoặc một địa phương, phán ánh rõ ràng trình độ tài năng thiết kế và tay nghề ki thuật thi công xây dựng, thấm mĩ trang trí nội ngoại thất của nhân dân lao động đương thời.
Khi một ông vua lên ngôi Hoàng đế, sáng lập một quốc gia hoặc một triều đại mới thav thế một triều đình, dòng họ khác bao giờ cũng quyết định lập đô và kinh đó thường đặt ở vùng thuộc thế lực ảnh hưởng của mình – nơi nhà vua dấy nghiệp lớn, đồng thời xây dựng ơ đó những công trình kiến trúc cung điện – dinh thự để tỏ rõ quyền lực của triều đình, uy thế của ngai vàng thiên tứ và cũng đế hưởng thụ cuộc sống đế vương, mong muốn sự nghiệp mở mang, cha truyền con nối vững mạnh dài lâu.

Năm 1010, Lí Công uấn – nguyên là viên quan đại thần thời Tiền Lẻ lên ngôi vua lấy hiệu là Lí Thái Tổ, mớ ra triều đại nhà Lí mới và quyết định thiên đó. Mặc dù có thế lực lớn ớ Hoa Lư và ông củng không đóng đô ớ qué nhà như Trưng Vương tại Mê Linh (Hà Nội ngàv nay), vì ông không thuộc dòng dõi quý tộc lớn có anh hướng và uy tín nhiều ở vùng Bắc Ninh quê ông, do đó đã quyết định rời đó đến miền Hà Nội bây giò và xây dựng kinh thành Thăng Long, đến nay đã gan nghìn năm tuôi. Kinh thành Thăng Long của nhà Lí được xây dựng trên cơ sớ tương đối thuận lợi: các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê trước đó đã cúng cố nền độc lập và chú quyền dân tộc, xây dựng quốc gia phong kiến thống nhất tương đối vững mạnh và bước đầu phát triên toàn diện kinh tế – văn hóa nước nhà. Nhà Lí tiếp tục đẩy mạnh công cuộc xây dựng đât nước về mọi mặt mà công việc đầu tiên, tiêu biếu cho sự nghiệp kiến thiẽt quỏc gia phong kiến độc lập bước vào quy mô lớn là công việc dời đô và xây dựng Tháng Long. Thăng Long ỏ giữa vùng đồng bằng, với vị trí trung tâm đất nước và những điều kiện giao thông thúv bộ tập trung thuận tiện, đầy đủ khá nàng trớ thành trung tám chính trị, kinh tế và văn hóa cua một quốc gia độc lập hùng cường. Kiến trúc cung điện dinh thự xây dựng ớ Thăng Long lúc bấy giờ tuy phục vụ cho triều đình và tâng lớp phong kiến quý tộc cầm quyền, song mặt khác nó củng phan ánh và thế hiện sự phát tri en thịnh vượng của kinh tế văn hóa và đời sống xả hội thời Lí, đồng thời phát huv mạnh mé truyền thống nghệ thuật lâu đời và sức sáng tạo của dân tộc tử ngàn xưa, biếu thị lòng tự tôn, ý thức tự hào, V chí tự lực tự cường cửa dân tộc Việt Nam. Kiến trúc cung điện vua quan nhà Lí được tập trung xây dựng ớ khu vực Hoàng thành và Cam thành trong kinh đô Thăng Long. Năm 1010, mở đầu Lí Thái Tổ cho xây dựng hàng loạt cung điện – dinh thự ở kinh đô mới: “… phía trước dựng điện Càn Nguyên làm nơi coi chầu, bẽn tá làm điện Tập Hiền, bên hữu làm điện Giáng võ, lại mơ cứa Phi Long thông với cung Nghinh Xuân, cứa Đan Phượng thông với cứa Uy Viển, chính hướng Nam là điện Cao Minh, đểu gọi là thềm Rồng, bên trong thềm Rồng có mái cong, hàng hiên bao quanh 4 mặt. Sau điện Càn Nguyên dựng 2 điện Long An và Long Thụy làm nơi nghỉ ngơi, bên tả làm điện Nhật Quang, bêu hữu làm điện Nguyệt Minh, đằng sau lại dựng 2 cung Thúy Hoa, Long Thúy làm chỗ ở cho cung nữ…”
Năm 1203, Lí Cao Tông lại mở mang thêm: “… xây cung mới tại phía Tây tấm điện, ở giữa đặt điện Thiên Thụy, bên trái dựng điện Dương Minh bên phải dựng Điện Thiềm Quang, đằng trước xây điện Chính Nghi, ở trên xây điện Chính Thiên, đằng sau mớ điện Thắng Thọ, ở trên xây gác Thắng Thọ, bên trái xây gác Nhật Kim, bên phái xây gác Nguyệt Bảo, chung quanh có dựng hành lang, thềm gọi là Kinh Tinh. Bên trái Nguyệt Bảo đặt tòa Lương Thạch, phía Tây xây nhà Dục đường (nhà tắm), phía sau xây gác Phú Quốc, thềm gọi là Phượng tiên…” (Việt sử lược). Phía Đông kinh thành ven sông Hồng – triều đình nhà Lí còn dựng điện Hàm Quang, điện Thủy Tinh để vua hoàng hậu các quan ra nghỉ ngơi xem đua thuyền. Bên kia sông Hồng (Gia Lâm – Hà Nội ngày nay) còn xây trạm Hoài Viễn là nơi tạm trú cho các sứ thần, khách nước ngoải hoặc các tù trưởng bộ tộc miền núi về triều kiến nhà vua.
về phía Bắc, ven hồ Tây còn có cung Dâm Đàm cung Từ Hoa… ngoài ra ở các địa phương có xây dựng các Hành cung Lí Nhân, Ung Phong (Ninh Bình) khi nhà vua đi vi hành, du ngoạn có nơi nghỉ ngơi, đồng thòi cũng còn kiến trúc dinh thự, điện đường, phủ để ớ các lị sở đơn vị hành chính hoặc thái ấp của Công hầu, khanh tướng thời nhà Lí.