Hoàn cảnh sản sinh và lược trình phát triển nền kiến trúc dân tộc

Kiến trúc cổ Việt Nam

Hoàn cảnh sản sinh và lược trình phát triển nền kiến trúc dân tộc gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của ông cha ta. Đó là một đoạn đường lịch sử dài 4000 năm đầy hi sinh gian khổ nhưng cũng đầy khí phách anh hùng: đấu tranh rất khó khăn ác liệt để chinh phục thiên nhiên, tồn tại và phát triển giống nòi; chiến đấu rất anh dũng ngoan cường để bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, giành độc lập, tự do cho đất nước và xây dựng, gìn giữ bản sắc văn hóa, văn minh của dân tộc. Trong di sản văn hóa nghệ thuật nói chung và kiến trúc nói riêng, ông cha ta đã để lại nhiều công trình vô giá, đáng để ngày nay chúng ta tìm hiểu, tự hào và trân trọng bảo tồn.

Từ Bắc xuống Nam, tử Đông sang Tây, đất đai nước ta và các nước láng giềng không ngăn cách đứt đoạn và tủ khi loài người xuất hiện, đất nước Việt Nam là nơi sinh trương, gặp gỡ giữa nhiều cộng đồng tộc người vả các luồng giao lưu kinh tế vầ văn hóa: phía Malaysia lên, trên Trung Hoa xuống, từ ngả Ân Độ sang. Do đó nghệ thuật kiến trúc cũng nằm trong khung cảnh ảnh hưởng đó mà bằng chứng cụ thê là những công trình kiến trúc gỗ ở miền Bắc và kiến trúc đá hoặc đất nung ở miền Trung.
Vị trí địa lí, địa thế nước ta nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa, am ướt, mưa gió thất thường, nóng lạnh đột ngột và hè, thu cũng là mùa mưa bão, lũ lụt gây nên nhiều thiên tai, có nhiều hậu quả nghiêm trọng ảnh hưởng đến đời sống con người, củng như công trình nhà cửa và nghệ thuật kiến trúc. Nói chung, nước ta chỉ có 2 mùa nóng và lạnh, một mùa hè dài hơn và một mùa đông ngắn hơn. Song giữa miền Bắc và miền Nam khí hậu cũng có khác nhau: miền Bắc mùa hè nóng nực hơn, mùa đông rét lạnh hơn; miền Nam quanh năm ấm áp dễ chịu hơn vả hai miền chịu ảnh hưởng hai chế độ gió mùa đông không như nhau. Tác động của khí hậu đă góp phần hình thành những đặc điểm riêng của nghệ thuật kiến trúc Việt Nam, trong đó chủ yếu nhất và rõ rệt nhất là bộ phận kiến trúc dân gian.
Từ trước Công Nguyên, nhà kiến trúc lỗi lạc và nổi tiếng Vistruve ớ thời cổ La Mã đã viết trong một tác phẩm gồm 10 cuốn sách về kiến trúc như sau: “… Rõ ràng là phong cách của những ngôi nhà phải có sự khác nhau giữa Ai Cập và Tây Ban Nha, giữa Hi Lạp và La Mã, giữa các nước và các vùng phải có sự phân biệt bằng những đặc điểm cơ bản. Vì rằng vùng đất này thì nằm ngay trên đường chuyến động của mặt trời, vùng kia thì nằm xa và vùng khác lại ở quãng trung độ.”
Với Việt Nam ta, trong cuốn “Từ những mái nhà tranh cổ truyền” (NXB Văn hóa – 1977) Kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện cũng đã đưa ra những nhận xét rất xác đáng: “… Không thể tìm hiểu chính xác được nếp nhà dân tộc, các không gian kiến trúc cổ truyền ấy nếu chúng ta không bắt đầu phanh phui từ những điều kiện vả thiên nhiên cúa đất nước, đến các yêu cầu về nơi ăn ở của con người…
Yếu tố khí hậu đá tác động đến các giải pháp kiến trúc thông qua phản ứng của con người, con người đã nhận thức rõ thiên nhiên để sáng tạo và đối phó với thiên nhiên. Trong hoàn cảnh thiên nhiên và khí hậu nói trên, không phải ngâu nhiên mà óng cha ta đã tạo dựng những công trĩnh kiến trúc chủ yếu không phải là “kiến trúc đóng” như kiến trúc ở các nước giá lạnh châu Âu hoặc phía Bắc nước ta, yêu cầu bảo đảm ngăn cách môi trường ấm áp bên trong với môi trường gió lạnh bên ngoài; mà là những “kiến trúc mở” – yêu cầu thông thoáng, ngăn chặn tia nắng bức xạ mặt trời song cũng có thể chống bão, chống mưa. Cũng không phải ngẫu nhiên, tử nếp nhà ớ dân gian hay công trình kiến trúc cổ Việt Nam lại thường được bố cục khoáng đạt, hòa lẩn trong bóng mát rặng cây xanh hay soi bóng bên hồ nước, để tạo nên một cân bằng sinh thái thật khoa học. cấu tạo cụ thể từng bộ phận công trình: tử diện tích và tí lệ, vật liệu lợp mái cho đến bộ khung sườn chịu lực, tường vách ngăn cách, hướng nhả và màu sắc kiến trúc, kiến trúc Việt Nam được xử lí theo nguyên lí cơ bản của kiến trúc miền nhiệt đới, chống bức xạ nhiệt, tránh tác hại của mưa bão và thông thoáng tối đa, gây cho con người cảm giác dịu mát, thoáng đãng nhiều hơn.
Sự hiểu biết và đánh giá một cách đúng đắn những yếu tố thiên nhiên và khí hậu giúp chúng tôi tìm hiểu được chân thực và có căn cứ khoa học một trong những cơ sở tạo dựng đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc cổ truyền Việt Nam.