Chùa Phật Tích – Vạn Phúc Tự (Bắc Ninh)

Kiến trúc cổ Việt Nam

1. Chùa Phật Tích – Vạn Phúc Tự (Bắc Ninh)
Với di tích còn lại là 3 cấp nền dải 100m, rộng 60m trải trên một sườn đồi và chênh nhau cao thấp khoảng 4 – 5m, phải ghép đá làm bậc lên xuống. Trên các lớp nền ông cha ta thời bấy giờ đã dựng lên nhiều tòa ngang dãy dọc nhiều điện đường, Bảo Tháp. Một tấm bia dựng cuối thế kỉ thứ XVII để ở chùa đã mô tả: “… các cấp điện nghiễm nhiên như ngọc lưu li. Điện ấy rộng mà to, sáng vậy mà lớn… thềm bậc có tạc giống thú bầy đằng trước gần 10 cái, Long trì quanh đằng sau. Gác đối vẽ Phượng sáng sao Ngưu, sao Đẩu. Lầu núi tay rồng với tối sao tròi…” ghi lại cánh trí nhà chùa được trùng tu, phục hưng lớn thời bấy giờ… Đáng tiếc năm 1947, thời kháng chiến chống Pháp – Chùa đã bị bom đạn của kẻ thù xâm lược phá hoại hoàn toán. Nay chi còn tải liệu, hình ảnh sơ lược trong cuốn “vẽ ghi kiến trúc cố Việt Nam” của nhà nghiên cứu khảo cổ học người Pháp Bezacier và một số di vật điêu khắc hiện lưu giữ tại Viện bảo tảng Mĩ thuật Việt Nam – Hà Nội và Viện bảo tầng lịch sử Việt Nam – Hà Nội.
2. Chùa Dạm – Đại Lãm Thần Quang Tự (Bắc Ninh)
Nay cũng chỉ còn là phế tích nền chùa Dạm ton tại 4 lớp: dài khoảng 120m, rộng chửng 65m với diện tích toàn bộ khoáng 8000 m2, người ta phải ghép khoảng 25 bậc đá để lên xuống mỗi cáp nền, chênh lệch chủng 8m một cấp. Thời nhà Lí, chùa Dạm là một khu quần thể kiến trúc Phật giáo gồm nhiều điện đường, Lang Vũ, Bảo Tháp… quy mô khá đồ sộ. Sau này, vua Trần Nhân Tông ghé thăm Chùa có cảm hứng viết ra thơ:
Thập nhị lâu dài khán họa trục Tam thiên thê giới nhập thị mẩu.

3. Chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh)
Củng là một ngôi chùa lớn và nổi tiếng cùa triều Lí, với pho tượng Phật Di lặc bằng đồng cao sáu trượng (khoảng 20m). Điện thờ Phật có không gian dung lượng lớn hơn, cao 7 trượng (khoảng 23m) cùng với các kiến trúc quy mô và tỉ lệ tương xứng khác, khiến văn bia dựng năm đức long thứ nhất (1629) hiện còn trước cổng chùa phải xác nhận: “điện đài nguy nga, quy mô rộng lớn…” (Nguyên Thực Phác Tiên du đệ nhất Quỳnh Lâm tư trùng tu bi kí).
4. Chùa Một Cột (Hà Nội)
Là một di tích kiến trúc rất độc đáo nghệ thuật tạo hình kiến trúc của triều Lí, chùa được xây dựng từ 1049, theo truyền thuyết là từ một giấc mơ cua vua Lí Thái Tông (1028 – 1054) và gợi ý thiết kế cùa nhà sư Thiền Tuệ. Do nhà vua mộng thấy được Phật bà quan âm ngồi trên tòa sen và dắt nhà vua cùng đi lên. Tính giấc, nhả vua cho lập ngôi chùa theo hình tượng tòa sen để thờ Phật Bà quan âm và cầu cho nhà vua sống lâu, cũng vì thế mà chùa còn có tên là Diên Hựu. Chùa làm trên một cột đá dựng giữa hồ Linh Chiểu, trong hồ có trồng sen và bên trên đài sen của cột đá là ngôi chùa nhỏ kết cấu theo kiểu truyền thống toàn bằng gỗ.
Các tháp xây dựng gắn liền với Chùa của kiến trúc Phật giáo thời Lí củng có kích thước cao, lớn hiếm có trong kiến trúc cổ Việt Nam.
5. Tháp chùa Phật Tích (Bắc Ninh)
Theo tài liệu kháo sát của L. Bejacier (năm 1940) có cạnh đáy là 8m50, như vậy có thể cao tới 42m, thời Trần, nhà thơ Nguyễn Xưởng cũng đã miêu tả: “… tháp ỷ tầng tiêu thế cổ kim” (tháp dựa vào vòm trời cao ngất trải bao đời xưa và nay).
6. Tháp Chương Sơn (Nam Định)
Cũng là một phế tích kiến trúc thời Lí, được Viện khảo cổ học khảo cứu năm 1966: nền tháp còn lại có kích thước 19m80 X 19m80, như vậy theo tỉ lệ tương tự của các tháp thời Lí có khả năng tháp cao tới 60 – 90m.
7. Tháp Sùng thiện diên linh – chùa Long Đọi (Hà Nam)
Theo văn bia dựng kỉ niệm khi xây tháp kể lại: “13 tầng chọc trời, mở 40 cửa hứng gió…”, ngày nay dấu vết còn lại là mấy pho tượng kim cương gắn ở tầng cuối củng của tháp, tượng cao xấp xỉ lm60 – tương đương kích thước người thật.
8. Tháp Báo Thiên – Thăng Long (Hà Nội) – còn có tên gọi: Tháp Đại thắng tư thiên, được khởi công xây dựng năm 1057. Theo sử sách: tháp cao hai mươi trượng, 12 tẩng, ngọn tháp bằng đồng hình núi. Nhà thơ Phạm Sư Mạnh – triều Trần viết về tháp:
Trấn áp Đông Tày cùng đế kì- Khuy thiên nhất tháp độc nguy nguy Sơn hà bất dong kình thiên bút Kim cô nam ma lập địa chủv…
(Trấn áp đông tây giáp đế kì Vọt cao một tháp vẻ uy nghi Chống trời chăng động non sông bút Tháp vững bao đời vẩn chắng suy)…
Tháp Báo Thiên được coi là: “Đệ nhất danh thắng” của kinh đô Tháng Long qua bao triều đại, cho đến năm 1414 thì bị tướng giặc Minh là Vương Thông phá húy đế lấy vật liệu, khi bị quân Lê Lợi vây hãm trong thành Đông Quan.
Nói chung, sau hơn một thế kỉ dành được độc lập, tự chủ cho đất nước, nghệ thuật tạo hình kiến trúc thời Lí nói chung và chùa tháp của Phật giáo nói riêng đă tiến một bước dài với nhiều thành tựu mới chứng tỏ tinh thần tự hào dãn tộc mạnh mẽ, ýthức tự lập tự cường và tài trí thông minh sáng tạo, bàn tay tài hoa khéo léo của nhân dân Việt Nam ta.