BẮC KINH: Những nỗ lực bảo tồn và phát triển

Đô thị cổ Bắc Kinh

Là thủ đô của một đất nước rộng lớn có số dân đông nhất thế giới, quy hoạch bảo tồn đô thị cổ và phát triển đô thị mới đối với Bắc Kinh luôn đặt ra những nhiệm vụ hết sức khó khăn. Trước tiên đây là nơi tập trung một kho di sản kiến trúc đô thị rất phong phú của một trung tâm văn hóa, một trong những cái nôi quan trọng nhất của nền văn minh nhân loại.
Từ sau ngày giải phóng, các nhà nghiên cứu quy hoạch đô thị đã cố gắng tìm lời giải đáp cho bài toán khó khăn về sự phát triển của đô thị cổ kính đã trải qua nhiều thế kỷ phát triển rực rỡ này. Trước nhu cầu phát triển đô thị của một thủ đô với nhiều chức nãng và có quy mô rất lớn, trung tâm của vấn đề đô thị hóa đối với Bác Kinh vẫn là việc giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, trước tiên là vấn để xác định mối quan hệ giữa việc xây dựng một trung tâm mới của đô thị sẽ đặt vào đâu so với khu đô thị cổ mà trọng tâm chính là Tử Cấm thành. Đã từng có phương án xây dựng một trung tâm mới nằm về phía tày cua Tử Cấm thành và phát triển thành một trục đô thị mới song song với trục đô thị cũ. Mặc dù có thuận lợi về đất đai tạo thế chủ động cho việc hình thành một trung tâm đô thị mới nhưng do những khó khăn về đầu tư mà phương án này đã không được chọn.

Trước những hạn chế về khả năng kinh tế, việc chọn đặt trung tâm mới của đô thị gắn bó với trục trung tâm cũ là Tử Cấm thành đã có khả nãng hiện thực hơn. Vì thế, Thiên An môn đã là điểm xuất phát cho sự hình thành trung tâm mới với việc hình thành một quảng trường rộng lớn nằm ngay trên trục này. Thiên An môn trớ thành công trình chủ đạo của không gian quảng trường, với chức năng không chi là cái cổng như trước mà còn là phần trung tàm của một lễ đài bề thế, cùng với hai cánh ở hai bên, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận một lượng lớn các khách dự lễ trong đó có những vị lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước.
Tiếp theo việc mở ra một quảng trường lớn trước Thiên An môn là sự hình thành các công trình không kém phần quan trọng nằm hai bên quảng trường và tượng đài lớn ỏ’ giữa quảng trường. Hai công trình lớn được hình thành ngay từ thập niên sau ngày giải phóng và thành lập Nhà nước mới: nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đó là Đại lễ đường Nhân dân (nơi họp Quốc hội) phía tây quáng trường và Bảo tàng Lịch sử ở phía đông quáng trường. Chính giữa không gian quảng trường là tượng đài lớn: Bia tướng niệm các anh hùng nhân dân Trung Quốc. Cũng trên trục chính và ớ phía nam quảng trường, đối diện với Thiên An môn cũng là một công trình quan trọng khép lại không gian này, đó là Kỷ niệm đường tức nhà tướng niệm Chú tịch Mao Trạch Đông, một vị lãnh đạo vĩ đại của cách mạng Trung Quốc.

Vậy là ý tưởng phát triến đô thị xuất phát từ trục trung tâm dỏ thị cũ đã được chọn lựa và từ đó đã hình thành quan diếm phát triển đô thị hướng tâm, từ trục trung tâm Tử Cấm thành mớ rộng ra các phía, độ cao công trình được hạn chế ớ xung quanh trung tâm để khỏi phá vỡ cảnh quan đô thị cố, càng ra xa trung tâm càng cao lên. Mạng lưới đường giao thông cũng theo tinh thần này hình thành những đường vành đai bao quanh khu đô thị cổ (Cố cung) với nhiều lớp đường từ trong ra ngoài (vành đai 1, vành đai 2…) kết hợp với những tuyến đường “tán xạ” để giải quyết mối liên hệ bên trong với bên ngoài. Đến nay đã hình thành 4 đường vành đai hình gần vuông (đường vành đai 1 bao quanh Tử Cấm thành, đường vành đai 2 bao bên ngoài khu thành nội) cùng với trên 10 tuyến đường theo hướng tán xạ, trong đó tuyến đi qua mật nam Tử Cấm thành là đại lộ Tràng An theo hướng đông tây kéo dài tới 40km nôi với nhiều đô thị vệ tinh ớ bên ngoài.

Đế suy tôn giá trị vãn hóa cổ thể hiện trên tổng thể các kiến trúc cổ bao gồm các cung điện ở Tử Cấm thành, các đền miếu, các lâm viên ớ xung quanh, việc tổ chức không gian kiến trúc đô thị luôn giữ định hướng hạn chế việc xây dựng nhà cao tầng ớ trung tâm, việc xây dựng cao tầng bị dẩy ra ngoài, tạo nên không gian đô thị kiểu “lòng chảo”. Theo tinh thần định hướng này, việc tu sửa và tôn tạo nhà ớ cũ nằm ớ xung quanh Tử Cấm thành đều không dược phép xàv dựng thành nhà ớ cao tầng mà chí hạn chế vào khoáng 2-3 tầng, có thế có tầng hầm hoặc cá biệt có lầu phụ.

Một dự án cải tạo nhà ở củ đê tạo thành một khu ở mới nhưng theo phong cách kiến trúc nhà ở truyền thống “tứ hợp viện” được thực hiện ớ khu vực phía đông bắc của Tử Cấm thành đã cung cấp một ví dụ rất hấp dẫn về cải tạo nhà ó trong khu phố cổ. Dự án được thực hiện vào khoảng đầu thập niên cuối của thế kỷ trước nhằm thí điểm việc cải tạo một ô phố cổ vốn được xâv dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống ớ ngõ phố Hoa Cúc (The Ju’er Hutong Courtyard Housing Project) mà tác giả là một giáo sư kiến trúc nổi tiếng của trường Đại học Thanh Hoa Bắc Kinh, kiến trúc sư Ngô Lương Dung.

Điểu tạo nên sự hâm mộ của dự án là sự khai thác triệt để đặc trưng kiến trúc nhà ớ truyền thống, kiểu nhà “tứ hợp viện” như đã nói ở trên. Dự án đã phá rỡ những ngôi nhà cũ một tầng đè’ xây thành nhà mới cao 2-3 tầng, một số nhà có tầng hầm, tầng phụ trong mái và sân thượng. Hình ảnh kiến trúc của tổng thể vẫn là những khối nhà xinh xắn quây quần xung quanh một sân trong ấm cúng, nhiều lớp mái ngói nhấp nhô (loại ngói ống màu xanh xám). Nhiều chi tiết kiến trúc nhà truyền thống được lưu giữ như các cổng nhỏ có mái che, hàng hiên bao quanh sân vườn tạo không gian chuyến tiếp giữa trong và ngoài nhà.

Việc đầu tư cho dự án đã nhận được nhiều sự hỗ trợ của chính quyền thành phố cùng những sự úng hộ của người dân bởi phần lớn dân cư được tái định cư tại chỗ, được có chỗ ớ mới khang trang hơn với sự đóng góp thấp hơn nhiều so với giá mua nhà theo thị trường nhờ vào những chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Cùng với tổng thể kiến trúc các cung điện ớ Tử Cấm thành, các đền miếu, các vương phủ được lưu giữ tạo nên nét cổ kính rất đặc sắc mà chỉ riêng Bắc Kinh mới có, việc cải tạo các nhà ở cũ theo tinh thần kế thừa truyển thống của khu nhà ở ngõ phố Hoa Cúc đã tạo nên được sự hài hòa trong việc bảo tồn di sản đô thị cổ với việc phát triển nhà ớ ngay tại nơi được coi là “cái lõi trung tâm” cùa khu đô thị cổ rất đặc sắc này.

Cũng nằm ớ không xa trục đô thị trung tâm vể phía đông của Tử Cấm thành, một đường phố thương mại sầm uất đã được hình thành vuông góc với đại lộ Tràng An, đó là Vương phủ tình. Một công trình khách sạn lớn mang tên khách sạn Bắc Kinh nằm ở góc đường giúp cho du khách dễ nhận biết khi tìm đến đường phố thương mại này. Vô cùng nhiều các cửa hàng lớn nhỏ phô bày sự phong phú của các loại hàng hóa được sản xuất ớ Trung Quốc và cũng có những mặt hàng của nước ngoài. Tòa Bách hóa đại lầu là một kiến trúc bề thế nằm trên trục đường này, với tổ chức mật bằng hoàn toàn hiện đại nhưng về phong cách có nhiều gợi nhớ về phong cách kiến trúc truyền thống Trung Hoa nhất là những trang trí ớ bộ mái. Tòa nhà chuyên bán sách ngoại vãn (nằm ở số 235) cũng là một địa điếm lui tới tấp nập, nhất là đối với du khách người nước ngoài. Cũng như vậy cửa hàng chuyên bán các mặt hàng thủ công mỹ nghệ và đồ lưu niệm nằm ở số nhà 200 cũng là nơi thu hút rất đông du khách bởi trình độ nghệ thuật cao của các mặt hàng. Trên trục phố dài chưa tới một nghìn mét mà có tới trên một tvăm cửa hàng lớn, lượng khách lui tới hang ngày ở đường phố siêu thị này ước tính khoảng nửa triệu người.

Nhìn vào khung cảnh thịnh vượng của đường phố hôm nay người ta khó có thể hình dung những biến đổi trong cả quá trình phát triển từ hơn 500 nãm. Khởi đầu vào triều Minh đây là nơi có nhiều tư gia của các đại thần, vương công. Vào thời Thanh có quy định trong phạm vi thành nội không được có nhũng hàng quán kinh doanh việc vui chơi hát xướng nên một quan thái giám đã bỏ tiền xây dựng ở chợ Đông An những quán trà có vui chơi ca hát, tạo nên cảnh nhộn nhịp ở đường Vương phủ tỉnh thu hút tầng lớp khá giả đến vui chơi giải trí. Chợ Đông An có lần bị hỏa hoạn và được xây dụng lại khang trang, các cửa hàng càng phát triển và cảnh mua bán càng tấp nập. Khi có sự xâm nhập của tư bản nước ngoài thì đây cũng là nơi các lái buôn Anh, Pháp, Nhật mở ra các cơ sở kinh doanh buôn bán. Cảnh tượng hàng hóa nhộn nhịp và ngày càng thịnh vượng làm cho Vương phủ tính từng được coi là nơi “có đủ vạn thứ quý” (vạn bảo toàn).

Việc kế thừa các di sản kiến trúc đô thị quý giá do lịch sử để lại, khai thác nó nhằm phục vụ cho cuộc sống mới ở đô thị mà Bắc Kinh đã làm được thật đáng trân trọng. Không chỉ ở Từ Cấm thành được lưu giữ như một bảo tàng, giữ gìn những chứng tích của một quá khứ huy hoàng thời phong kiến mà rất nhiều nơi, những đền miếu, những ngự viên… nay trở thành nơi vui chơi của nhân dân, chốn tham quan của du khách muốn tìm hiểu về một nền văn minh phát triển rực rỡ trong quá khứ.

Để đảm bảo cho sự phát triển đô thị rộng lớn này, việc đầu tư cho xây dựng hạ tầng kỹ thuật trên toàn vùng đã được quan tâm và được thực hiện rất tốt nhàm tạo ra một hệ thống giao thông hiện đại với nhiều tuyến đường cao tốc đạt trình độ quốc tế như các tuyến vành đai bao bọc thành phố trung tâm, các tuyến đường tán xạ liên kết trung tâm với các vùng kinh tế phát triển rộng khắp trên toàn vùng.